گره پنهان تجارت خارجی ایران

در حالی که بیش از ۷۰ درصد صادرات ایران از مسیر دریا انجام می‌شود، فرسودگی زیرساخت‌های حمل‌ونقل، معطلی‌های مرزی و تداوم ساختار سنتی در نظام لجستیک، هزینه تجارت خارجی را چندین برابر کرده است.
لجستیک و حمل‌ونقل، ستون فقرات تجارت خارجی هر کشور محسوب می‌شود؛ بخشی که کیفیت و سرعت عملکرد آن می‌تواند مستقیماً بر هزینه صادرات، زمان تحویل کالا و قدرت رقابت‌پذیری صادرکنندگان اثر بگذارد.
در ایران اما این حوزه همچنان با چالش‌های متعددی روبه‌روست؛ از فرسودگی زیرساخت‌ها و کمبود تجهیزات گرفته تا بروکراسی‌های پیچیده و تداوم فرآیندهای سنتی.
بررسی وضعیت حمل‌ونقل کشور نشان می‌دهد که حمل‌ونقل دریایی همچنان اصلی‌ترین مسیر صادرات ایران است و حدود ۷۳ درصد صادرات از طریق بنادر و خطوط دریایی انجام می‌شود. این موضوع به‌ویژه در صادرات محصولات پتروشیمی، معدنی و کالاهای حجیم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در مقابل، حمل‌ونقل هوایی سهم کمتری در تجارت خارجی دارد و بیشتر برای جابه‌جایی کالاهای سبک اما با ارزش افزوده بالا مانند دارو، خاویار و برخی محصولات ویژه استفاده می‌شود.
در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای نیز سهم قابل توجهی از صادرات محصولات کشاورزی، میوه، تره‌بار و خشکبار از طریق کامیون‌ها انجام می‌شود؛ اما این بخش با مشکلات جدی مواجه است.
طولانی شدن زمان انتظار در مرزها، افزایش هزینه سوخت، فرسودگی ناوگان و معطلی‌های اداری باعث شده هزینه تمام‌شده صادرات افزایش یابد و بخشی از مزیت رقابتی کالاهای ایرانی در بازارهای منطقه‌ای از بین برود.
حمل‌ونقل ریلی نیز اگرچه در سال‌های اخیر نقش پررنگ‌تری در تجارت خارجی پیدا کرده، اما هنوز فاصله زیادی تا تبدیل شدن به یک مسیر رقابتی و کارآمد دارد. کمبود لکوموتیو و واگن، فرسودگی خطوط ریلی، محدودیت زیرساخت‌ها و هزینه‌های بالای حمل از مهم‌ترین موانع توسعه این بخش به شمار می‌رود.
بخش عمده حمل ریلی کشور نیز به جابه‌جایی مواد معدنی و محصولات خام اختصاص دارد و هنوز ظرفیت‌های گسترده آن در ترانزیت و صادرات کالاهای صنعتی به‌طور کامل فعال نشده است.
با این حال، شاید مهم‌ترین چالش لجستیک ایران نه فقط کمبود زیرساخت، بلکه تداوم ساختار سنتی در مدیریت حمل‌ونقل باشد. در بسیاری از کشورهای منطقه، فرآیندهای حمل‌ونقل و تبادل اسناد به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شود و زمان توقف کامیون‌ها در مرزها به حداقل رسیده است؛ اما در ایران همچنان بخش قابل توجهی از فرآیندها به‌صورت دستی و راننده‌محور انجام می‌شود.
کارشناسان معتقدند که حرکت به سمت هوشمندسازی فرآیندهای گمرکی، توسعه اسناد الکترونیکی، یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و تقویت شرکت‌محور بودن حمل‌ونقل می‌تواند بخشی از مشکلات فعلی را کاهش دهد.
کاهش زمان ترخیص کالا، تسهیل فرآیندهای ترانزیتی و بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، نه‌تنها هزینه تجارت خارجی را کاهش می‌دهد بلکه می‌تواند جایگاه ایران را در کریدورهای منطقه‌ای و بازارهای بین‌المللی ارتقا دهد.
در شرایطی که رقابت تجاری در منطقه روزبه‌روز شدیدتر می‌شود و محاصره ترامپ ضدبنادر ایران ادامه دارد، توسعه لجستیک دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ سهم ایران در تجارت جهانی به شمار می‌رود.